Điện xanh cho KCN phía Bắc: Chính sách đã mở, doanh nghiệp vẫn “đứng ngoài”

Dù cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) đã được ban hành, song trên thực tế nhiều doanh nghiệp vẫn chưa thể triển khai do vướng pháp lý, chi phí và hạn chế hạ tầng. Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp, bà Trần Thủy Tiên - Giám đốc Phát triển thị trường và Đối ngoại Công ty Constant Energy cho rằng, nếu không sớm tháo gỡ các điểm nghẽn, Việt Nam có thể đánh mất lợi thế cạnh tranh trong thu hút đầu tư chất lượng cao.

Thưa bà, với góc độ là nhà đầu tư bà có thể chia sẻ rõ hơn về những khó khăn đầu tư, triển khai điện năng lượng tái tạo tại các KCN?

Trên thực tế, điện tái tạo không còn xa lạ với thị trường Việt Nam, phần lớn doanh nghiệp đã nghe đến lợi ích của nguồn điện mặt trời, điện gió và hiện nay đều có nhu cầu chuyển đổi sang sử dụng năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, để đầu tư và sử dụng hiệu quả, doanh nghiệp phải hiểu sâu về khung pháp lý, kỹ thuật, nguồn vốn và đặc biệt là bài toán hiệu quả kinh tế dài hạn. Đây là quá trình mất rất nhiều thời gian nghiên cứu và xây dựng kịch bản vận hành phù hợp. Để tổng quát những tồn tại này tôi nêu lên 3 vướng mắc lớn nhất như sau:

Thứ nhất là hạn chế về khả năng tự cung ứng điện tái tạo trong nội khu. Với giải pháp điện mặt trời mái nhà, vốn phổ biến nhất hiện nay, doanh nghiệp chỉ có thể đáp ứng khoảng 12% đến 20% sản lượng điện theo nhu cầu của nhà máy. Điều đó đồng nghĩa, nếu muốn sử dụng 100% điện xanh, doanh nghiệp buộc phải kết hợp thêm các giải pháp khác như pin lưu trữ (BESS) và mua điện thông qua cơ chế DPPA.

Thứ hai chi phí vận hành và bảo trì hệ thống. Đây là yếu tố doanh nghiệp thường chưa lường hết khi xây dựng kế hoạch đầu tư. Muốn dự án hiệu quả, doanh nghiệp phải đưa ra các giả định rất sát về chi phí kỹ thuật, vận hành, thời gian khấu hao và biến động giá điện.

Thứ ba là vướng mắc về cơ chế pháp lý và thủ tục triển khai, đặc biệt liên quan đến DPPA và các giấy phép chuyên ngành. Nhiều điểm dù đã có Nghị định nhưng vẫn thiếu hướng dẫn rõ ràng khiến doanh nghiệp lúng túng khi thực hiện.

Với hình thức DPPA (qua lưới riêng và qua lưới quốc gia), mô hình nào khả thi hơn với các KCN phía Bắc và doanh nghiệp FDI thưa bà?

Chúng tôi nhìn nhận DPPA qua lưới riêng và DPPA qua lưới điện quốc gia không đối lập, mà là hai cơ chế bổ trợ để doanh nghiệp tối ưu chi phí và đạt mục tiêu sử dụng điện tái tạo toàn phần.

Với DPPA qua lưới riêng, KCN có thể tận dụng các mái nhà trống để cấp điện cho các nhà máy tiêu thụ lớn. Ngoài ra, có thể cân nhắc triển khai điện mặt trời tại các khu hồ hoặc khu đất trống xung quanh KCN. Tuy nhiên, đúng như thực tế tại miền Bắc hiện nay, việc tìm được quỹ đất phù hợp, gần KCN và có chi phí hợp lý là bài toán rất khó.

Trong khi đó, DPPA qua lưới điện quốc gia lại có lợi thế lớn là tận dụng được hạ tầng truyền tải hiện hữu để đưa nguồn điện tái tạo từ xa về. Nhờ vậy, doanh nghiệp trong KCN có thể tiếp cận điện xanh toàn phần với mức giá cạnh tranh hơn, thay vì bị giới hạn bởi diện tích mái và quỹ đất nội khu. Tuy nhiên triển khai DPPA qua đường dây chung hiện nay vẫn chưa có có hướng dẫn cụ thể, nên hiện nay vẫn chưa có dự án nào triển khai được. Điển hình là những bất cập sau:

Một là, liên quan đến chi phí tính cho dịch vụ truyền tải, phân phối. Vì truyền tải và phân phối là chức năng đặc thù và chịu điều tiết, nên để DPPA qua lưới quốc gia vận hành trơn tru vẫn cần thêm “tín hiệu” rõ ràng từ EVN về cơ chế thực thi.

Hai về pháp lý, dù Nghị định 57/2025/NĐ-CP đã cho phép các bên tự thỏa thuận, nhưng Luật Điện lực lại quy định mức giá không được vượt khung giá phát điện theo từng loại nguồn. Trong khi đó, đến nay khung giá này vẫn chưa rõ ràng, dẫn tới khó khăn khi doanh nghiệp xây dựng phương án tài chính và đàm phán với đối tác bán điện. Bên cạnh đó, thủ tục xin cấp giấy chứng nhận hoạt động điện lực theo Nghị định 61/2025/NĐ-CP (cơ quan chuyên môn UBND cấp tỉnh ủy quyền) cũng chưa rõ ràng. Việc cấp giấy chứng nhận đăng ký phát triển điện mặt trời mái nhà theo khoản 11 điều 3 cũng chưa được hướng dẫn đầy đủ. Những điểm này khiến doanh nghiệp mất nhiều thời gian và đối mặt rủi ro pháp lý.

Ba là về chi phí bù trừ chênh lệch, yếu tố mà nhiều khách hàng không đồng thuận vì phát sinh không trực tiếp từ phần điện họ sử dụng, bao gồm chênh lệch công suất từ các nhà máy BOT, các nguồn điện theo giá Nhà nước quy định hoặc các nhà máy thủy điện chiến lược đa mục tiêu… Đây là khoản chi phí khó đưa vào bài toán kinh doanh, khiến đàm phán gặp nhiều bế tắc.

Nhiều doanh nghiệp FDI có nhu cầu lớn về điện xanh để đáp ứng tiêu chuẩn ESG. Nếu cơ chế DPPA triển khai chậm hoặc thiếu linh hoạt, Việt Nam có nguy cơ mất lợi thế thu hút đầu tư không thưa bà?

Chúng tôi cho rằng nguy cơ này là hoàn toàn có thật. Nhu cầu sử dụng điện tái tạo đang trở thành yêu cầu bức thiết của doanh nghiệp, đặc biệt là các ngành chịu áp lực thuế carbon khi xuất khẩu sang các thị trường khó tính như châu Âu.

Nhiều khách hàng trong ngành thép, nhựa… đang chịu sức ép lớn khi bắt đầu phải trả thuế carbon từ tháng 1/2026 theo Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM). Điều này tác động trực tiếp đến năng lực cạnh tranh.

Ngoài ra, các doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu cho những thương hiệu như NIKE, ADIDAS hay IKEA đều chịu yêu cầu rất khắt khe về ESG. Hiện tại, nhiều nhà máy đang mua IREC như một giải pháp thay thế, nhưng đây không phải hướng đi bền vững lâu dài. Việt Nam cần hoàn thiện và triển khai sớm DPPA để hỗ trợ các doanh nghiệp đang hoạt động tại Việt Nam và đồng thời tạo sức hút mạnh hơn đối với dòng vốn FDI chất lượng cao.

Thực tế, Constant Energy đang hỗ trợ nhiều doanh nghiệp FDI xây dựng lộ trình chuyển đổi bài bản thông qua đầu tư điện mặt trời mái nhà và cung cấp chứng chỉ I-REC. Chúng tôi tin rằng điện xanh không chỉ là yêu cầu tuân thủ, mà còn là lợi thế cạnh tranh dài hạn.

Bà có những mong muốn gì trong quá trình góp ý, bổ sung để Nghị định 57 về DPPA thực sự đi vào thực tế?

Trong quá trình hoạt động, Constant Energy luôn chủ động tham gia đối thoại chính sách và đóng góp ý kiến nhằm thúc đẩy thị trường điện cạnh tranh tại Việt Nam.

Những điểm chưa rõ ràng như khung giá phát điện, thủ tục cấp giấy chứng nhận hoạt động điện lực, đăng ký phát triển điện mặt trời mái nhà… cần được hướng dẫn cụ thể và thống nhất giữa các địa phương.

Thông qua VCCI, chúng tôi mong rằng các cơ quan quản lý sẽ sớm sửa đổi, bổ sung để tháo gỡ các điểm nghẽn, giúp Nghị định 57 trở nên rõ ràng hơn và được triển khai đồng loạt trên toàn quốc. Khi chính sách minh bạch và ổn định, doanh nghiệp mới có thể mạnh dạn đầu tư và đẩy nhanh tiến trình chuyển dịch sang điện xanh.

Trân trọng cảm ơn bà!