Cải cách thể chế và nâng cao hiệu quả thực thi chính là chìa khóa thúc đẩy đầu tư công, tạo “vốn mồi” cho tăng trưởng hai con số trong giai đoạn 2026-2030.
Tháo gỡ các nút thắt
Để hiện thực hóa khát vọng trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, trong giai đoạn 2026-2030, Việt Nam đặt mục tiêu duy trì tốc độ tăng trưởng trên 10% mỗi năm, qua đó đưa GDP bình quân đầu người lên khoảng 8.500 USD vào năm 2030.
Trong bức tranh đó, cải cách thể chế được xem như động lực quan trọng có khả năng khơi thông các điểm nghẽn đang kìm hãm dòng chảy nguồn lực quốc gia. Theo CTCK Mirae Asset Việt Nam (MAS) phân tích, một trong những điểm then chốt là việc đồng bộ hóa hệ thống pháp luật liên quan đến đầu tư công.
Thực trạng phân tán, chồng chéo giữa các luật chuyên ngành trong nhiều năm qua đã khiến chi phí giao dịch tăng cao, tiến độ dự án kéo dài và tâm lý e ngại trách nhiệm lan rộng trong bộ máy thực thi. Việc lấy Luật Đầu tư công số 90/2025/QH15 làm “mỏ neo”, thống nhất và liên thông 8 văn bản luật trọng yếu đã đánh dấu sự chuyển dịch căn bản từ mô hình quản lý theo quy trình sang quản lý theo kết quả.
Những thay đổi có hiệu lực từ năm 2025 cho thấy quyết tâm tháo gỡ tận gốc các nút thắt. Thủ tục đầu tư vốn trước đây bị phân tán giữa Luật Xây dựng, Luật Môi trường, Luật Đấu thầu nay được tích hợp trong một quy trình thống nhất, giảm đáng kể sự chồng chéo và xung đột pháp lý. Đặc biệt, Luật Đất đai 2024 và các quy định liên quan cho phép tách giải phóng mặt bằng thành dự án độc lập, đồng thời phân cấp thẩm quyền quyết định dự án nhóm B, C cho UBND các cấp.
Cách tiếp cận này có thể rút ngắn tiến độ triển khai từ 12 đến 18 tháng, giảm áp lực cho hội đồng nhân dân và loại bỏ tình trạng “đợi mặt bằng mới làm dự án” vốn kéo dài nhiều năm. Song song với đó, các luật và nghị quyết mới về đấu thầu, hậu kiểm và phân bổ vốn đã tiêu chuẩn hóa quy trình, đơn giản hóa quyết toán, đồng thời cụ thể hóa trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu, qua đó xóa bỏ tâm lý sợ sai và tình trạng vốn chờ dự án.
“Sự đồng bộ hóa này mang ý nghĩa chiến lược, cụ thể khi chi phí giao dịch được cắt giảm và hành lang pháp lý trở nên an toàn, thông suốt, đầu tư công có điều kiện phát huy vai trò dẫn dắt, trở thành “vốn mồi” cho toàn bộ nền kinh tế. Trong kịch bản tăng trưởng 10% của năm 2026, quy mô vốn đầu tư công dự kiến đạt khoảng 1,5 triệu tỷ đồng, tương đương 65% tổng vốn khu vực Nhà nước.
Với cấu trúc đóng góp GDP được tính toán kỹ lưỡng, tiêu dùng cuối cùng dự kiến đóng góp 5,06%, đầu tư tư nhân và FDI đóng góp 1,62% nhờ hiệu ứng lan tỏa từ hạ tầng, trong khi xuất khẩu ròng ở mức âm 1,9%. Mức “âm” này không phải là tín hiệu tiêu cực, mà phản ánh nhu cầu nhập khẩu lớn máy móc, thiết bị công nghệ cao để xây dựng các dự án hạ tầng chiến lược, qua đó tạo nền tảng cho năng lực sản xuất tương lai”, theo Mirae Asset.
Kiểm soát thực thi và quản trị rủi ro
Tuy nhiên, để đầu tư công thực sự trở thành cú hích, các chuyên gia cho rằng vấn đề thực thi và quản trị rủi ro giải ngân phải được kiểm soát chặt chẽ. Nghịch lý có tiền nhưng không tiêu được chỉ có thể bị xóa bỏ khi trách nhiệm cá nhân được gắn chặt với kết quả. Việc áp dụng nghiêm các chỉ thị về giải ngân, cùng với sử dụng cơ sở dữ liệu đất đai số để minh bạch hóa giải phóng mặt bằng, sẽ hạn chế tối đa sự can thiệp chủ quan.
Đồng thời, cơ chế điều tiết cung cầu vật liệu xây dựng quy mô lớn được thiết lập nhằm bảo vệ biên lợi nhuận dự án trước biến động giá toàn cầu. Một hành lang pháp lý rõ ràng, cụ thể hóa trong các nghị định hướng dẫn mới sẽ khuyến khích tinh thần chủ động của đội ngũ cán bộ trong thực thi chính sách. Trong bối cảnh biến động quốc tế, đầu tư công còn được xem như “bộ giảm chấn” tài khóa, giúp bù đắp sự suy giảm của tiêu dùng toàn cầu và ổn định tăng trưởng trong nước.
Chia sẻ kinh nghiệm đẩy mạnh giải ngân vốn đầu tư công tại Hà Nội - một trong số những địa phương thực hiện công tác giải ngân vốn đầu tư công tốt nhất cả nước, Phó Giám đốc Sở Tài chính Hà Nội Nguyễn Xuân Sáng cho biết là nhờ sự chỉ đạo, điều hành quyết liệt ngay từ đầu năm, với kế hoạch giải ngân chi tiết cho từng dự án, từng chủ đầu tư, gắn với giao ban định kỳ theo dõi tiến độ và áp dụng cơ chế “làn xanh” cho các dự án trọng điểm.
Theo đó, Hà Nội đã huy động mạnh mẽ sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị trong công tác giải phóng mặt bằng, tháo gỡ những vướng mắc kéo dài, tiêu biểu là việc hoàn thành giải phóng mặt bằng dự án Vành đai 1 trong năm 2025. Thành phố đồng thời triển khai quyết liệt các chủ trương lớn của Trung ương về mô hình chính quyền hai cấp và các cơ chế, chính sách đặc thù theo Luật Thủ đô và các nghị quyết của Quốc hội, đặc biệt đối với các dự án hạ tầng quan trọng như đường sắt đô thị.
Việc đẩy mạnh phân cấp, ủy quyền cho xã, phường giúp tăng tính chủ động và trách nhiệm ở cơ sở, khi toàn bộ thẩm quyền quyết định đầu tư, điều chỉnh dự án và quyết toán đối với các dự án trước đây thuộc cấp huyện được giao xuống cấp xã. Cùng với đó, Thành phố điều hành linh hoạt vốn đầu tư công, bảo đảm bố trí đủ và kịp thời nguồn vốn, kiên quyết điều chuyển vốn từ các dự án giải ngân chậm sang những dự án có tiến độ tốt hơn.
Có thể thấy, sự quyết tâm trong thực thi, từ Trung ương đến địa phương, sẽ là chìa khóa then chốt để đưa đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình, tiến gần hơn tới mục tiêu trở thành quốc gia hùng cường, thu nhập cao vào năm 2045.
