Liên minh khoáng sản do Mỹ khởi xướng được xem là bước đi chiến lược nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, tạo đối trọng mới trên thị trường khoáng sản toàn cầu.
Hôm thứ Tư vừa qua, Mỹ công bố loạt sáng kiến mới nhằm huy động các đồng minh hình thành một khối thương mại ưu đãi đối với khoáng sản quan trọng, bao gồm cơ chế phối hợp giá sàn, trong nỗ lực kiềm chế sự thống trị của Trung Quốc trên thị trường nguyên liệu thiết yếu cho công nghệ và quốc phòng.
Các kế hoạch này đã được thảo luận tại Hội nghị Bộ trưởng về Khoáng sản Quan trọng tổ chức tại Washington trong tuần này, với sự tham dự của đại diện từ 54 quốc gia, Liên minh châu Âu cùng các quan chức cấp cao trong chính quyền ông Trump.
Sau sự kiện này, Washington thông báo đã ký kết các thỏa thuận song phương về khoáng sản quan trọng với 11 quốc gia, tiếp nối 10 hiệp định tương tự đã được ký kết trong 5 tháng qua. Các cuộc đàm phán cũng đã hoàn tất với thêm 17 quốc gia khác.
Mục tiêu của các thỏa thuận này là giải quyết các thách thức về giá cả, thúc đẩy phát triển, tạo ra thị trường công bằng hơn và mở rộng khả năng tiếp cận nguồn tài chính trong lĩnh vực khoáng sản quan trọng.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio, người chủ trì Hội nghị Bộ trưởng, cũng đã công bố thành lập “Diễn đàn về Hợp tác Địa chiến lược Tài nguyên (FORGE)” - một cơ chế quan hệ đối tác nhằm phối hợp chính sách và các dự án về khoáng sản quan trọng.
Ông Rubio cảnh báo về những rủi ro khi các khoáng sản quan trọng bị tập trung tại một quốc gia, dường như ám chỉ Trung Quốc, trong đó có đòn bẩy địa chính trị cũng như nguy cơ gián đoạn nguồn cung do đại dịch hoặc bất ổn.
Trong những năm gần đây, Bắc Kinh đã tận dụng vị thế thống trị trên thị trường khai thác và tinh chế phần lớn các khoáng sản quan trọng như một công cụ địa chính trị, thông qua các biện pháp hạn chế xuất khẩu có chọn lọc.
Ngoại trưởng Mỹ cũng chỉ trích “các hành vi không công bằng” như trợ cấp Nhà nước đã làm suy yếu các đối thủ cạnh tranh, khiến các dự án trở nên không khả thi về mặt kinh tế.
Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cho biết Mỹ đặt mục tiêu “loại bỏ vấn đề người ta tràn vào thị trường của chúng ta với các khoáng sản quan trọng giá rẻ để cạnh tranh không lành mạnh với các nhà sản xuất trong nước”.
Vì vậy, mục đích của Liên minh khoáng sản do Mỹ chủ trì là thiết lập các mức giá tham chiếu cho khoáng sản quan trọng ở từng giai đoạn của chuỗi sản xuất. Đối với các thành viên trong khu vực ưu đãi, những mức giá này sẽ đóng vai trò như giá sàn, được duy trì thông qua cơ chế điều chỉnh thuế quan nhằm bảo đảm tính toàn vẹn của mặt bằng giá.
Tổng thống Donald Trump đã công bố Dự án Vault, một quỹ dự trữ trị giá 12 tỷ USD nhằm ổn định giá cả và hỗ trợ các nhà sản xuất, trong đó 10 tỷ USD đến từ Ngân hàng Xuất nhập khẩu Hoa Kỳ và 2 tỷ USD từ các quỹ tư nhân. Kho dự trữ này sẽ bao gồm các khoáng sản quan trọng như đất hiếm, lithium và đồng.
Việc Mỹ thúc đẩy hình thành một liên minh khoáng sản quan trọng với các đồng minh có thể tạo ra những tác động sâu rộng đối với kinh tế toàn cầu, chuỗi cung ứng công nghệ và cục diện địa chính trị.
Trước hết, liên minh này nhằm giải quyết điểm yếu lớn nhất hiện nay của các nền kinh tế phát triển: sự phụ thuộc quá lớn vào Trung Quốc trong khai thác và đặc biệt là tinh chế các khoáng sản thiết yếu như đất hiếm, lithium, đồng hay coban.
Khoáng sản quan trọng là đầu vào không thể thiếu cho xe điện, năng lượng tái tạo, bán dẫn và công nghiệp quốc phòng. Do đó, việc kiểm soát và bảo đảm nguồn cung trở thành một phần của cạnh tranh quyền lực giữa các cường quốc.
Đối với Trung Quốc, sáng kiến này có thể làm suy giảm dần đòn bẩy địa chính trị xuất phát từ vị thế thống trị thị trường. Tuy nhiên, liên minh cũng đối mặt thách thức không nhỏ, từ chi phí đầu tư, khác biệt tiêu chuẩn môi trường đến việc hài hòa lợi ích giữa các thành viên.
